Άρθρα

του Κωνσταντίνου Ζέρβα, kzervas@otenet.gr*

Λέγεται πως ο νεοαφιχθείς στην πατρίδα μας βασιλιάς Όθωνας αποφάσισε να κάνει μία μικρή περιοδεία στην ελληνική επαρχία. Φτάνοντας στην πλατεία ενός χωριού της Πελοποννήσου, μαζί με την πολυπληθή ακολουθία του σταμάτησαν για να ξεκουραστούν, προκαλώντας εντύπωση στο πλήθος που είχε μαζευτεί. Εμφανώς απορημένος, πλησίασε τον Όθωνα ένας γέροντας και με χαρακτηριστική αμεσότητα τον ρώτησε: «Τι είσαι εσύ παιδί μου;». Ο μονάρχης, απάντησε με στόμφο πως πρόκειται για τον καινούριο βασιλιά του. Τότε, ο γέροντας του απάντησε αφοπλιστικά: «Άντε, σου εύχομαι και δήμαρχος», μαρτυρώντας έτσι την πεποίθησή του πως για τις τοπικές κοινωνίες, η δημοτική αρχή είναι η πλέον σημαντική, καθώς είναι αυτή που αντιμετωπίζει και λύνει τα καθημερινά προβλήματα. 

Από την πρώτη εφαρμογή του, την 1η Ιανουαρίου 2011, ο στόχος της μεγάλης διοικητικής τομής του σχεδίου ‘Καλλικράτης’ ήταν αυτή ακριβώς η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των τοπικών θεμάτων από την τοπική αυτοδιοίκηση. Προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα σε ευρωπαϊκά μοντέλα αποκέντρωσης και στη γνώση των προγενέστερων ελληνικών, ο ‘Καλλικράτης’ ήταν μία φαινομενικά ριζική τομή στη διοικητική διαίρεση και διαχείριση της χώρας. Καλλιεργώντας την προσδοκία πως οι προηγούμενες παθογένειες του συστήματος που στερούσαν από τους δήμους την οικονομική και διοικητική τους αυτοτέλεια θα αποτελούσαν παρελθόν. 

Με τη γνώση και την εμπειρία των τελευταίων τεσσάρων χρόνων, έχοντας υπηρετήσει τα κοινά της πόλης μέσα στο Δήμο Θεσσαλονίκης, μπορώ να σας διαβεβαιώσω πως στο μπρα-ντε-φερ με την πραγματικότητα το εγχείρημα του ‘Καλλικράτη’ δε βελτίωσε ούτε την ανεξαρτησία της αυτοδιοίκησης, ούτε τη διαχείριση των προβλημάτων. Σχεδιασμένος βεβιασμένα και πρόχειρα, ο νόμος αυτός αλλού επέτεινε το διοικητικό συγκεντρωτισμό του κράτους, στερώντας στην πράξη από την τοπική αυτοδιοίκηση σημαντικές αρμοδιότητες, και αλλού χειροτέρευσε την ήδη μεγάλη πολυδιάσπαση αρμοδιοτήτων, όπως στην περίπτωση της τριχοτόμησης λήψης αποφάσεων μεταξύ της διορισμένης αποκεντρωμένης διοίκησης, των αιρετών περιφερειακών διοικήσεων και των δήμων. 

Τα προβλήματα και οι δυσλειτουργίες της τοπικής αυτοδιοίκησης έχουν σε πολλές περιπτώσεις θεριέψει: διατήρηση ανελαστικών δομών, ασφυκτικός έλεγχος (σκόπευε την εξάλειψη της διαφθοράς και προκάλεσε την απραξία), συντήρηση της γραφειοκρατίας, αλληλοεπικάλυψη και ελλιπής αποκέντρωση αρμοδιοτήτων χωρίς την αντίστοιχη αποκέντρωση πόρων, αδυναμία διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού. Και εν τέλει αναποτελεσματικότητα, καθυστερήσεις και μετακύλιση ευθυνών. Πόσες φορές δεν έχετε ακούσει το αφοπλιστικό «δεν είμαι αρμόδιος»; 

Οι λύσεις στα προβλήματα της τοπικής αυτοδιοίκησης πρέπει να στηρίζονται σε μία ρεαλιστική αποτίμηση του τι λειτούργησε και τι όχι τα προηγούμενα χρόνια. Αν πρέπει για παράδειγμα να αυξηθεί ο αριθμός των δήμων της χώρας, ας γίνει, βάσει κριτηρίων ιστορίας, ανθρωπογεωγραφίας αλλά και λειτουργικότητας. Συγχρόνως όμως εκεί που τα προβλήματα ξεπερνούν κατά πολύ τις διοικητικές διαστάσεις ενός δήμου (ιδιαίτερα στα πολεοδομικά συγκροτήματα Θεσσαλονίκης και Αθηνών), ας έχουμε την τόλμη να εισάγουμε πραγματικές θεσμικές αλλαγές, όπως τη λύση των μητροπολιτικών διοικήσεων. 

Είναι αδιανόητο, σήμερα, οι δήμοι να μην έχουν πλήρη δυνατότητα διαχείρισης και αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού, με αποτέλεσμα τα γνωστά φαινόμενα έλλειψης προσωπικού και συνέχισης της «λύσης» των εποχιακών συμβάσεων εργασίας. Πώς να περιμένει κανείς αποτελεσματική λειτουργία της αυτοδιοίκησης χωρίς πραγματικά αποκεντρωμένες αρμοδιότητες, με αντίστοιχη χρηματοδότηση. Γι’ αυτό, είναι κρίσιμο να δοθούν στους ίδιους του δήμους τα θεσμικά και χρηματοδοτικά εργαλεία που χρειάζονται για να είναι ουσιαστικά ανεξάρτητοι και να λογίζονται επιτέλους μεταξύ των ευρωπαϊκών προτύπων μας. 

Όπως ο βασιλιάς Όθωνας απέτυχε ως κυβερνήτης της Ελλάδας μετά τον Καποδίστρια, έτσι και ο ‘Καλλικράτης’ που ήρθε μετά τον ‘Καποδίστρια’ ως λύση για τη λειτουργία της τοπικής αυτοδιοίκησης, της βάσης της διοικητικής λειτουργίας της χώρας, αποτέλεσε ένα αποτυχημένο μεταρρυθμιστικό βήμα. Τέσσερα χρόνια μετά την πρώτη εφαρμογή του νόμου, τα προβλήματα μένουν άλυτα και το αυτοδιοίκητο των ΟΤΑ κενό γράμμα. Είναι επιτακτική ανάγκη να εμπιστευθούμε πραγματικά την τοπική αυτοδιοίκηση και να της δώσουμε όλη εκείνη τη θεσμική και πρακτική ώθηση, ώστε να επιτελεί το έργο της με όρους αυτοτέλειας, αμεσότητας και αποτελεσματικότητας. Και ίσως το νέο αυτό πλαίσιο να αποτελέσει και το βασικό όχημα για την πολυπόθητη διοικητική μεταρρύθμιση στη χώρα μας.

Γιατί, ας μην ξεχνάμε πως, όπως και στην εποχή του Όθωνα, έτσι και σήμερα, τα τοπικά παράπονα πάνε πρώτα στο δήμαρχο. «Τα παράπονα σου (πάντα θα απευθύνονται) στο Δήμαρχο», αλλά δυστυχώς, η κάθε δημοτική αρχή συχνά αδυνατεί να ανταποκριθεί. Πρέπει λοιπόν να προχωρήσουμε άμεσα, αποφασισμένοι αλλά και σωστά προετοιμασμένοι για την καινούρια μεταρρύθμιση στην τοπική αυτοδιοίκηση. Ίσως έναν αποτελεσματικό ...«Κλεισθένη»;

*Ο Κωνσταντίνος Ζέρβας είναι Πολιτικός Μηχανικός και Δημοτικός Σύμβουλος του Δήμου Θεσσαλονίκης