Δήμος Θεσσαλονίκης

ΗΜΕΡΙΔΑ-«ΑΣΤΙΚΟ ΠΡΑΣΙΝΟ ΣΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ»  Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΠΡΑΣΙΝΟΥ Τις τελευταίες δεκαετίες οι αστικές περιοχές έχουν καταγράψει ραγδαία αύξηση της έκτασης και του πληθυσμού τους με το 80% περίπου του ευρωπαϊκού πληθυσμού να συγκεντρώνεται πλέον στις πόλεις. Οι  πόλεις έχουν εξελιχθεί σε βασικά κέντρα υποδομών, αγορών, πολιτισμού αλλά και αναψυχής. Η ραγδαία αυτή αύξηση του πληθυσμού σε συνδυασμό με την επέκταση και την ενίσχυση του αστικού ιστού, δημιουργεί κοινωνικά, περιβαλλοντικά και οικονομικά προβλήματα και έτσι οι πόλεις καλούνται να αντιμετωπίσουν τη συνεχή πρόκληση της βελτίωσης του βιοτικού τους επιπέδου. Η ποιότητα ζωής μιας πόλης είναι αυτό που την κάνει ανταγωνιστική, φιλική προς τους κατοίκους της και την καθιστά πόλο έλξης για επενδύσεις και επισκέπτες. Οι χώροι αστικού πρασίνου μαζί με άλλες βασικές υποδομές αποτελούν θεμελιώδες συστατικό ενός βιώσιμου περιβάλλοντος και ενισχυτικό παράγοντα της καλής ποιότητας ζωής. Η συμβολή του αστικού πρασίνου στο βιοτικό επίπεδο έγκειται ακριβώς στη δομή και την πολυχρηστικότητα του, είτε έχει δημόσιο είτε ιδιωτικό χαρακτήρα. Στην εποχή μας, είναι πλέον κατανοητό ότι η συμβολή του αστικού πρασίνου στις λειτουργίες μίας πόλης ξεφεύγει κατά πολύ από την περιβαλλοντική αξία και έχει σαφέστατες κοινωνικοοικονομικές προεκτάσεις. Γι 'αυτό και οι πιο σημαντικές του λειτουργίες μπορούν να συνοψισθούν σε τρεις κατηγορίες οι οποίες συνιστούν και τους τρεις πυλώνες της αειφόρου ανάπτυξης όπως ορίζεται στα κείμενα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ): περιβάλλον, κοινωνία και οικονομία.   Είναι ξεκάθαρο ότι η βλάστηση και ειδικά τα δέντρα βελτιώνουν την ποιότητα του περιβάλλοντος, πολύ σημαντικό όμως για την υγεία των πολιτών είναι το γεγονός ότι βελτιώνουν σημαντικά την ποιότητα του αέρα της πόλης. Δεν επωφελούμαστε μονάχα από την απορρόφηση του διοξειδίου του άνθρακα και την παραγωγή οξυγόνου αλλά και από την απορρόφηση των επικίνδυνων αιωρούμενων σωματιδίων που οφείλονται στη μόλυνση της ατμόσφαιρας από τους ρύπους των οχημάτων, της οικιακής θέρμανσης, της βιομηχανίας κ.ά. Η επικινδυνότητα των σωματιδίων για την ανθρώπινη υγεία οφείλεται στο γεγονός ότι αρκετά από αυτά εισχωρούν στο αναπνευστικό σύστημα. Η μακροχρόνια εισπνοή σωματιδίων αποδεδειγμένα προκαλεί πνευμονοκονιάσεις, άσθμα καρδιοαγγειακές παθήσεις, καρκινογένεση, ενώ σύμφωνα με έκθεση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος υπολογίζεται ότι τα αιωρούμενα σωματίδια ευθύνονται για 370.000 πρόωρους θανάτους το χρόνο στην Ευρώπη των 15. Η δέσμευση των αιωρούμενων σωματιδίων από τα φυτά γίνεται από τα φύλλα τους με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι δύσκολη η επαναφορά τους στην ατμόσφαιρα με την επίδραση του ανέμου. Επιπλέον, εκτεταμένες έρευνες έχουν αποδείξει ότι το αστικό πράσινο προσφέρει σημαντικά οφέλη για την ψυχική υγεία των κατοίκων των πόλεων μέσω της αλληλεπίδρασης τους με το φυσικό περιβάλλον. Τέτοιοι χώροι ανακουφίζουν τους πολίτες από τις προκλήσεις, το άγχος και τις καθημερινές απαιτήσεις του σύγχρονου τρόπου ζωής μέσω περιπάτων, άθλησης, διαβάσματος και άλλων δραστηριοτήτων ενεργής ή παθητικής αναψυχής. Αρκετές έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι όταν υπάρχουν προσβάσιμοι και καλοδιατηρημένοι χώροι αστικού πρασίνου, αυξάνονται σημαντικά οι πιθανότητες να εμπλακούν οι πολίτες σε δραστηριότητες που περιλαμβάνουν σωματική δραστηριότητα, πράγμα που έχει προφανή οφέλη για την υγεία.   Οι πράσινοι χώροι είναι από τις πολύ λίγες δωρεάν και γενικά προσβάσιμες παροχές των πόλεων που, τουλάχιστον θεωρητικά, είναι το ίδιο διαθέσιμες στον κάθε πολίτη ανεξάρτητα από την κοινωνική και οικονομική του κατάσταση. Τέτοιοι χώροι επιτρέπουν σε άπορες και χαμηλού εισοδήματος κοινωνικές ομάδες να συμμετέχουν σε δραστηριότητες αναψυχής χωρίς να χρειάζεται να ξοδεύουν χρήματα. Οι χώροι πρασίνου αποτελούν τόπο κοινωνικής συναναστροφής όπου οι πολίτες έχουν την ευκαιρία της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης με ένα χαλαρό τρόπο, να δημιουργήσουν νέες κοινωνικές επαφές και να διατηρήσουν τις ήδη υπάρχουσες. Οι σχέσεις μεταξύ γειτόνων αναπτύσσονται κυρίως μέσω της συχνής επαφής γι ’αυτό και οι χώροι αστικού πρασίνου κρίνονται ουσιαστικής σημασίας ειδικά σε πυκνοκατοικημένες περιοχές όπου μπορούν να λειτουργήσουν ως πεδίο κοινωνικής συναναστροφής. Για τους κατοίκους των αστικών περιοχών αυτού του είδους οι επαφές δίνουν την αίσθηση της ασφάλειας, της οικειότητας και προωθούν τη κοινωνική αλληλεγγύη. Πολύ περισσότερο για τα άτομα χωρίς οικογένεια και φίλους αυτοί οι δεσμοί είναι αρκετά σημαντικοί και σε πολλές περιπτώσεις η δημιουργία τους είναι αδύνατη χωρίς την ύπαρξη κοινών πράσινων χώρων. Για τις κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες, αυτού του είδους η συναναστροφή αποτελεί μοναδική διέξοδο και πηγή κοινωνικών ερεθισμάτων. Με αυτό τον τρόπο οι χώροι αστικού πρασίνου μπορούν να εντάξουν αποκλεισμένες ομάδες στο κοινωνικό ιστό και έτσι να αποτελέσουν μέσο για τη προώθηση της κοινωνικής συνοχής σε μια πόλη. Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι σε σχέση με τα άτομα που έχουν αρκετές κοινωνικές επαφές, άτομα που ανήκουν σε κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες έχουν λιγότερες πιθανότητες να επιβιώσουν μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, και έχουν περισσότερες πιθανότητες να σκεφτούν την αυτοκτονία. Πιστεύεται επίσης ότι η κοινωνική συναναστροφή στους χώρους αστικού πρασίνου ενισχύει το «κοινωνικό κεφάλαιο», έτσι όταν οι άνθρωποι συνεργάζονται για την επίτευξη κοινών στόχων όπως είναι η συντήρηση ενός κοινόχρηστου κήπου ή ενός πάρκου γνωρίζονται και νοιάζονται ο ένας για τον άλλον. Αυτό οδηγεί σε σαφή βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών και παρατηρείται μείωση των περιστατικών βίας, παραβατικότητας, ειδικά των ανηλίκων, και μεγαλύτερη ικανοποίηση των αναγκών της κοινότητας από τις κεντρικές κυβερνήσεις καθώς οι πρώτες οργανώνονται και εκπροσωπούνται σε ομάδες. Όταν υπάρχει η έννοια της γειτονιάς, οι πολίτες νιώθουν ότι είναι μέρος ενός συνόλου, εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον και είναι έτοιμοι να παρέμβουν όταν υπάρξει πρόβλημα.   Η μείωση της επαφής με το φυσικό περιβάλλον φαίνεται να έχει άμεση σχέση με την αύξηση των περιστατικών βίας και νεανικής παραβατικότητας. Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το τμήμα στέγασης του οργανισμού κοινωνικής πρόνοιας του Σικάγο ανάμεσα σε 98 κτιριακά συγκροτήματα κατά τη διάρκεια 2 ετών, διαπιστώθηκε ότι τα συγκροτήματα εκείνα που περιβάλλονταν από πράσινους χώρους, ήταν σε σημαντικό βαθμό ασφαλέστερα και παρατηρήθηκε χαμηλότερη εγκληματικότητα έως και 52%. Η έρευνα απέδειξε ότι όσο πιο πράσινος είναι ο περιβάλλοντας χώρος, τόσο λιγότερα είναι τα περιστατικά εγκληματικότητας κατά των κατοίκων και της περιουσίας τους. Πιστεύεται ότι το αστικό πράσινο βοηθά στη μείωση της επιθετικότητας αφού οι άνθρωποι αισθάνονται πιο ήρεμοι και με την συνάθροιση τους σε εξωτερικούς χώρους βελτιώνεται η επιτήρηση της γειτονιάς και δίνεται η αίσθηση ότι το κτήριο φυλάσσεται από τους ένοικους.   ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΟΦΕΛΗ Συστηματικές μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια με στόχο να προσδιορίσουν τα οικονομικά οφέλη που προέρχονται από το αστικό πράσινο. Η συγκεκριμένη οικονομική αξία μπορεί να μετρηθεί με βάση δύο παράγοντες: ο πρώτος αφορά άμεσα την οικονομική δραστηριότητα μέσω της οποίας οι χώροι αστικού πρασίνου συμβάλουν στη παραγωγή πλούτου και ο δεύτερος, περισσότερο έμμεσος, αφορά την εξοικονόμηση δαπανών που επιτυγχάνεται από τη βιώσιμη ανάπτυξη όπως είναι οι δαπάνες για την υγεία, το κλιματισμό κ.α. καθώς και λιγότερο μετρήσιμα μεγέθη όπως είναι η κοινωνική συνοχή και η αισθητική αξία.   Η ανταγωνιστικότητα των πόλεων βασίζεται στην καλή τους εικόνα. Η ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως βασικό μέσο προώθησης της οικονομικής αναζωογόνησης των ευρωπαϊκών πόλεων και η υψηλή ποιότητα του περιβάλλοντος γίνεται παράγοντας για τη προσέλκυση επενδύσεων δημιουργώντας συγκριτικά πλεονεκτήματα. Η αστική παρακμή από την άλλη και το χαμηλό βιοτικό επίπεδο λειτουργεί ανασταλτικά. Η εικόνα μίας φιλικής πόλης που σέβεται το περιβάλλον με τη διατήρηση πάρκων και κήπων ευνοεί τον αστικό τουρισμό. Σε πολλές περιπτώσεις τα ίδια τα πάρκα αποτελούν αξιοθέατο και συμβάλουν στην ενίσχυση και ανάδειξη του χαρακτήρα μιας πόλης, για παράδειγμα το Central Park της Νέας Υόρκης, το Hyde Park του Λονδίνου ή ακόμα και ο Εθνικός Κήπος της Αθήνας. Επιπλέον, δημιουργούνται σημαντικά οφέλη για τον τουρισμό μέσω της αξιοποίησης των ανοιχτών πράσινων χώρων για τη διοργάνώση φεστιβάλ και αθλητικών γεγονότων.   Εφόσον όπως αναφέραμε το αστικό πράσινο βελτιώνει την ποιότητα ζωής στη πόλη είναι λογικό και οι τιμές των ακινήτων που βρίσκονται κοντά σε πράσινους χώρους να επηρεάζονται ανάλογα, αφού σε αυτές τις περιοχές παρατηρείται και μεγαλύτερη ζήτηση. Η αξία ενός ακινήτου που διαθέτει ελεύθερο χώρο και πράσινο, αυξάνεται από 5-18% σε σχέση με άλλα ακίνητα στην ίδια περιοχή. Και φυσικά η προστιθέμενη αξία διαμερισμάτων ίδιων τετραγωνικών μέτρων που βρίσκονται σε προνομιακές περιοχές με πράσινο και ελεύθερους χώρους είναι αρκετά μεγαλύτερη από άλλα. Αυτό, πέρα από τα προφανή οικονομικά οφέλη που έχει για τους ιδιοκτήτες των κατοικιών αυτών, μπορεί να συμβάλει και στα κρατικά έσοδα αφού μεγαλύτερη αξία ακινήτου σημαίνει και μεγαλύτερο φόρο ιδιοκτησίας.   Άλλη μία πτυχή της οικονομικής λειτουργίας του αστικού και περιαστικού πρασίνου είναι φυσικά η παραγωγή ξυλείας και καρπών, σ’ αυτά θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και τη παραγωγή λιπάσματος μέσω της κομποστοποίησης και τη παραγωγή ενέργειας από βιομάζα. Τέλος στα άμεσα οικονομικά οφέλη θα πρέπει να εντάξουμε και την προώθηση της απασχόλησης μέσω των θέσεων εργασίας από τη δημιουργία χώρων αστικού πρασίνου, με το σχεδιασμό, τη κατασκευή και τη συντήρηση τους, είτε έμμεσα από τις υποδομές που προσελκύουν (εστιατόρια, καφετέριες κ.τ.λ.)   Πέρα όμως από τα παραπάνω άμεσα οικονομικά οφέλη, υπάρχουν και άλλα λιγότερο προφανή, για παράδειγμα, εύκολα διαπιστώνει κανείς ότι σε μία πολύ ζεστή καλοκαιρινή ημέρα, παρατηρείται αρκετά μεγάλη διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στο κέντρο της πόλης και σε μία κατάφυτη περιοχή, διαφορά που μπορεί να φτάσει μέχρι και 8 βαθμούς. Το αστικό πράσινο επιδρά δραματικά στο μικρό-κλίμα μιας περιοχής, αντιμετωπίζοντας αποτελεσματικά τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Επίσης, βελτιώνει τον υδρολογικό κύκλο και συντελεί στη σταθερότητα του εδάφους. Ελλείψει βλάστησης, επιστρατεύονται τα κλιματιστικά που στις περισσότερες περιοχές θεωρούνται πλέον απαραίτητα και επιβαρύνουν σημαντικά τη κατανάλωση ρεύματος. Υπολογίζεται ότι αυτή τη στιγμή λειτουργούν περίπου 7 εκατομμύρια κλιματιστικά στην Ελλάδα τα οποία επιδεινώνουν το πρόβλημα ακόμη περισσότερο ενώ το αστικό πράσινο μπορεί να μειώσει την ενεργειακή κατανάλωση των κτηρίων από 7 έως 47%. Επιπλέον, από το 2013 στην Ελλάδα, οι πολίτες καλούνται να πληρώσουν άλλο ένα κρυφό κόστος προκειμένου η ΔΕΗ να αγοράσει δικαιώματα εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα για την παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη, πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Τέλος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε και το κόστος που καλούμαστε να πληρώσουμε από τις συνέπειες για τη δημόσια υγεία που δημιουργούνται με την απουσία πρασίνου στις πόλεις. Είναι προφανές λοιπόν ότι η έλλειψη αστικού πρασίνου κοστίζει σημαντικά στην οικονομία, καθώς χρειάζεται να πληρώνουμε για υπηρεσίες που σε διαφορετική περίπτωση θα είχαμε δωρεάν.   Αξιολογώντας τα οφέλη που πηγάζουν από ένα βιώσιμο αστικό φυσικό περιβάλλον, είναι προφανές πως η διασφάλιση της ποιότητας ζωής, τόσο της δικής μας όσο και των επόμενων γενεών, εξαρτάται από τη περιβαλλοντική μας ευαισθητοποίηση. Η εκπαίδευση είναι το καλύτερο μέσο για τη διαμόρφωση κοινού αισθήματος υπευθυνότητας απέναντι στις καθημερινές προκλήσεις των πόλεων και την αποτελεσματική διαχείριση τους με τη συμβολή του αστικού πρασίνου. Τα οφέλη της βλάστησης για το αστικό περιβάλλον θα πρέπει να αποτελέσουν κομμάτι της κοινής αντίληψης και οπτικής με τη συμμετοχή και συμμόρφωση των πολιτών και των εμπλεκόμενων δημόσιων φορέων. Ο ρόλος της πολιτείας στο σχεδιασμό και τη διαμόρφωση χώρων αστικού πρασίνου είναι καθοριστικός, η διαχείριση όμως των χώρων αυτών πρέπει να γίνει κτήμα της κοινωνίας καθώς η εικόνα της καθημερινότητας και η αισθητική αναβάθμιση των πόλεων είναι ευθύνη όλων μας. Κλείνοντας, θέλω να ευχηθώ καλή επιτυχία στους διοργανωτές της ημερίδας, και σας πω το εξής: για εμάς η οικολογία στο αστικό περιβάλλον δεν είναι ένα απλό σύνθημα, ούτε μια «φιλολογική» συζήτηση. Μιλάμε γι’ αυτά χρόνια, τώρα ως διοίκηση του δήμου Θεσσαλονίκης έχουμε την ευκαιρία να τα υλοποιήσουμε. Για μας το πράσινο αστικό περιβάλλον είναι μια στέρεη αντίληψη, είναι βαθιά πεποίθηση, είναι πολιτική επιλογή ανάπτυξης, η οποία στο βαθμό που μας αφορά ως δήμο Θεσσαλονίκης ήδη γίνεται πράξη. Και με τη δική σας συμμετοχή, τη συμμετοχή των δημοτών, μπορεί να αλλάξει την πόλη προς το καλύτερο.