Άρθρα

Αν κάποιος ανατρέξει στην ιστορία των σχέσεων του έθνους μας με την Ευρώπη, μπορεί να βρει αντιστοιχίες, με εφιαλτικές ομοιότητες με όσα βιώνουμε σήμερα. Στα τέλη του 14ου αιώνα η βυζαντινή αυτοκρατορία, περιορισμένη πλέον γεωγραφικά και ανίσχυρη οικονομικά και πολιτικά, περικυκλωμένη από επίδοξους κατακτητές από την Ανατολή, βίωνε μια καταστροφική παρακμή. Ο αυτοκράτορας Μανουήλ Β’ Παλαιολόγος γυρνούσε επί μήνες στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. (Μάλιστα ο ιστορικός του μέλλοντος αποτιμώντας τις προσπάθειές του, τον αποκάλεσε «ικέτη»). Ο γιος και διάδοχός του, Ιωάννης Η’ Παλαιολόγος, με τον Βησσαρίωνα και τον Μάρκο Ευγενικό προσπάθησαν και αυτοί αναζητώντας βοήθεια από τη Δύση να σώσουν την παραπαίουσα -πάλαι ποτέ- αυτοκρατορία. Ο πανίσχυρος πάπας, αρχηγός της Δυτικής Χριστιανικής Εκκλησίας, ήταν εκείνος που θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη βοήθεια απέναντι στην απειλή της άμεσης υποταγής στους Τούρκους. Ηταν, συγχρόνως, η δική του ευκαιρία για την «ένωση» των δύο Εκκλησιών, Ανατολικής και Δυτικής. Εφόσον πετύχαινε η ένωση (με τους παπικούς όρους), ο θρησκευτικός ηγέτης της Δύσης θα μπορούσε να παρακινήσει τους Ευρωπαίους να βοηθήσουν τους Βυζαντινούς, με μια σταυροφορία. Οι διαπραγματεύσεις στη σύνοδο της Φεράρας – Φλωρεντίας (άρχισε στη Φεράρα, αλλά συνεχίστηκε στη Φλωρεντία) ήταν πολύ σκληρές. Το ίδιο και η μάχη των εντυπώσεων, οι προσπάθειες ταπείνωσης και επικυριαρχίας του δυνατού πάνω στον αδύναμο. Ο χρόνος πίεζε ασφυκτικά για τη συμφωνία και την ευθύνη μιας αποτυχίας –ενός «ξαφνικού θανάτου»- δεν την αναλάμβανε κανείς. Η ύπαρξη του Filloque, τα πρωτεία που διεκδικούσε η Ρώμη έναντι όλων των Εκκλησιών, και το όλο κλίμα που είχε διαμορφωθεί πριν τη σύνοδο προμήνυαν μια παταγώδη αποτυχία. Κι όμως επιτεύχθηκε συμβιβασμός. Οι υποχωρήσεις σχεδόν στο σύνολό τους έγιναν από την Ανατολική Εκκλησία. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον πατριάρχη Ιωσήφ διαμηνύθηκε ότι πρέπει να φιλήσει, όπως και όλοι οι αξιωματούχοι, τα πόδια του πάπα Ευγένιου Δ’ (τελικά, ήρθε ο… χαλαρός συμβιβασμός του απλού χαιρετισμού.) Στις 6 Ιουλίου του 1439 οι Εκκλησίες ενώθηκαν επισήμως σε μια Πίστη. Η ανακούφιση της αντιπροσωπίας, εξαιρουμένου του Μάρκου Ευγενικού που αρνήθηκε να υπογράψει, διήρκεσε μόνο μέχρι την επιστροφή της στην Πόλη. Οι υποστηρικτές της ένωσης των Εκκλησιών και ο αυτοκράτορας κέρδισαν τη συμμαχία των δυτικών, όμως βρήκαν στο εσωτερικό τον κλήρο και το λαό απέναντί τους. Χαρακτηρίστηκαν προδότες και αιρετικοί. Η διχόνοια μεταφέρθηκε στην υπό κατάρρευση βασιλεύουσα, ο Μάρκος Ευγένιος έγινε ηγέτης των ανθενωτικών και ο διχασμός εξελίχθηκε σε εμφύλιο. Εφτασαν να υποστηρίζουν: «Κάλλιο το σαρίκι του σουλτάνου, παρά η τιάρα του πάπα». Ο αδελφός του αυτοκράτορα με την υποστήριξη των Τούρκων (!) κάνει αποτυχημένο πραξικόπημα… Ηταν ήδη αργά. Ακόμη και για τον πάπα, ο οποίος οργάνωσε τελικά μια αποτυχημένη σταυροφορία, κάνοντας πάντως πράξη την υπόσχεσή του για… βοήθεια. Τα πάθη και το διχασμό δεν καταλάγιασε ούτε το συλλείτουργο Ορθοδόξων και Καθολικών στην Αγία Σοφία. Το χάσμα στο εσωτερικό ανέλαβε να γεφυρώσει ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Οι Τούρκοι όμως πλέον ήταν προ των πυλών. Το τέλος δε θα αργούσε να έρθει! Η ένωση αποδείχτηκε κενό γράμμα, δεν εφαρμόστηκε ποτέ και μετά την Αλωση, το 1453, αρκούσε μια σύνοδος στον πατριαρχικό ναό της Παμμακαρίστου για να κριθεί η σύνοδος της Φεράρας – Φλωρεντίας αντικανονική και οι αποφάσεις της άκυρες. Το έθνος μας βυθίστηκε για πάνω από 4 αιώνες σε ένα μεσαίωνα. Η αναγέννηση, ο διαφωτισμός, ο αστικοδημοκρατικός μετασχηματισμός δεν μας ακούμπησαν ποτέ. Τις συνέπειες αυτού τις βιώνουμε καθημερινά! Οπως και τότε έτσι και σήμερα. Το ιστορικό παράδειγμα μπορεί να βοηθήσει όλους όσοι σήμερα παρασύρονται σε αυτήν τη δίνη των «διαπραγματεύσεων», των υποχωρήσεων αλλά και της ταπείνωσης. Η Ιστορία επαναλαμβάνεται και στις θετικές επιστήμες η επανάληψη εκλαμβάνεται ως τεκμήριο. Η σύνοδος της Φεράρας – Φλωρεντίας έχει το ιστορικό της ισοδύναμο στις σημερινές διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης με τους εταίρους και τους δανειστές της χώρας μας. Με όλους αυτούς που -θεωρητικά- μας ενώνει πολιτισμός και θρησκεία. Την πίστη στις ίδιες ανθρωπιστικές αξίες. Στη λειτουργία ενός κράτους δικαίου και ευημερίας. Το αποτέλεσμα ελπίζω να μην είναι ανάλογο. Τα παθήματα θα πρέπει να γίνονται μαθήματα. Για όλους μας, εντός και εκτός συνόρων! Δημοσιεύθηκε στον ΑτΚ στις 22/03/2015