Ομιλίες

Είναι μεγάλη τιμή η πρόσκληση της Πρόεδρου του Συνδέσμου να μιλήσω σήμερα εδώ, μπροστά σας, στην εκδήλωση ενός συλλόγου με πλούσια και βαριά ιστορία.

Να σας μιλήσω για ανθρώπους, δικούς μας ανθρώπους, στους οποίους η ρωμιοσύνη και ο ελληνισμός οφείλουν πολλά.

6 Νοεμβρίου 1912: Το Μοναστήρι μένει έξω από το χάρτη της Ελλάδος. Τη μέρα εκείνη η χαρά της απελευθέρωσης από τον Οθωμανικό ζυγό ξαφνικά σβήνει όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος από το μπαλκόνι του νεοκλασικού κτηρίου του σημερινού προξενείου μας στο Μοναστήρι, ανακοινώνει προς τους Έλληνες της πόλης: ”Έλληνες του Μοναστηρίου, από σήμερα είστε Σέρβοι πολίτες!”… slide 3 Σταμάτησαν οι ζητωκραυγές για τον ερχομό του εθνάρχη, η περηφάνια και η εθνική ανάταση που είχε φέρει η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης λίγες μέρες νωρίτερα, χαμήλωσαν τα βλέμματα, έσβησε η ελπίδα και για μια ακόμη φορά οι Μοναστηριώτες πήραν τη μεγάλη απόφαση να αφήσουν την πατρίδα τους.

Δεύτερος ξεριζωμός μετά το φευγιό τους από την Μοσχόπολη που καταστράφηκε από μουσουλμάνους αλβανούς το 1770 κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου.

Τώρα, στον δεύτερο αυτό ξεριζωμό, σκορπίστηκαν σ’ όλη την ελεύθερη Μακεδονία, περίπου 600 οικογένειες στη Φλώρινα και 8.000 στη Θεσσαλονίκη, με την ελπίδα ενός γυρισμού που δεν ήρθε. Ξεκίνησαν τη ζωή τους από την αρχή και στις νέες πατρίδες μεγάλωσαν και ανάθρεψαν τα παιδιά τους. Αν και το όνειρο της επιστροφής στο Μοναστήρι σιγά σιγά ξεθώριαζε δεν το ξέχασαν ποτέ. Ένιωθαν την ανάγκη να βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλο, να μοιράζονται χαρές και λύπες, όνειρα και αγωνίες, να μαθαίνουν τα νέα όσων έμειναν πίσω, να λένε ιστορίες για τις χαμένες πατρίδες κουβαλώντας όμως πάντα την περιουσία της μνήμης και των ικανοτήτων.

Γι’ αυτό, το 1913 ιδρύεται ο Σύνδεσμος Μοναστηριωτών και των πέριξ «Η ΚΑΡΤΕΡΙΑ» από τον γιατρό Αριστοτέλη Ματλή.

Μια μικρή κοινωνία ζωντανή και δημιουργική που κατάφερε με τα χρόνια να επηρεάσει τόσο την πολιτισμική όσο και την εμπορική φυσιογνωμία των νέων πατρίδων. Ο σύνδεσμος αυτός σιγά σιγά μεγάλωσε, κράτησε τις συνήθειες, τις παραδόσεις και τις πατροπαράδοτες γιορτές και σήμερα 103 χρόνια μετά βρισκόμαστε πάλι εδώ μαζεμένοι σε μια ξεχωριστή μέρα, την Κυριακή της Ορθοδοξίας. Μια ιδιαίτερη μέρα που οι –τότε- σκλαβωμένοι Έλληνες Μοναστηριώτες γιόρταζαν με τον δικό τους τρόπο τον ξεσηκωμό του γένους. Αντί για την επέτειο της 25ης Μαρτίου που γιόρταζε η ελεύθερη Ελλάδα, οι Μοναστηριώτες είχαν επιλέξει την Κυριακή της Ορθοδοξίας για να τιμήσουν τους δωρητές και ευεργέτες της περιοχής, να μνημονεύσουν το όραμα της μητέρας – πατρίδας και να δείξουν ότι η Ορθοδοξία είναι η σκέπη που θα τους ενώνει παντοτινά με τους ελεύθερους Έλληνες. Η γιορτή αυτή ευλαβικά μεταφέρθηκε από τους Μοναστηριώτες, ακολούθησε το δρόμο της προσφυγιάς και γιορτάζεται σήμερα, από εμάς τα παιδιά και τα εγγόνια τους, μαζί με τους πολλούς φίλους των Μοναστηριωτών για να συνεχίσουμε την παράδοση των πατέρων μας .

Σήμερα όμως με χαρά ο Σύνδεσμός μας, παρουσιάζει το Λεύκωμα «Από τις όχθες του Υδραγώρα στην προκυμαία του Θερμαϊκού, Ένα ταξίδι εκατό χρόνων». Ενα λεύκωμα μνήμης και περηφάνιας.

Από την πρώτη μόλις σελίδα προβάλλει μπροστά μας στο βάθος της απέραντης πεδιάδας της Πελαγονίας, στους πρόποδες του Περιστερίου, στις όχθες του Υδραγόρα το Μοναστήρι και στη συνέχεια μέσα από φωτογραφίες και διηγήσεις βλέπουμε διαπρεπείς πολίτες, συμπατριώτες, αλλά και οικογενειακούς φίλους και γνωστούς, τον παππού Ναούμ, τη μητέρα μου, τη θεια Αλίκη. Η δική μας ιστορία μέσα και από τους δικούς μας ανθρώπους.

Στη μακραίωνη ιστορία τους οι Μοναστηριώτες έχουν πολλά να εξιστορήσουν. Για διακρίσεις κι επιτυχίες στο εμπόριο, στις επιστήμες, στον πολιτισμό, στον αθλητισμό.

Το Μοναστήρι άλλωστε αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της οθωμανικής αυτοκρατορίας αναδεικνύοντας έναν υψηλού επιπέδου πολιτιστικό οικονομικό και κοινωνικό ελληνικό πολιτισμό. Ενα σημαντικό κέντρο των Βαλκανίων. Μετά τη σέρβικη κατοχή και ειδικότερα μετά το τέλος των Β’ Βαλκανικών πολέμων και την υπογραφή της συνθήκης του Βουκουρεστίου το 1913, η πολιτισμική παρουσία των ελλήνων της Πελαγονίας περνούσε πλέον σε δεύτερη μοίρα για την εξωτερική πολιτική της Ελλάδος καθώς θεωρήθηκε επιζήμια για τις ελληνοσερβικές σχέσεις.

Ο Πελαγονίτικος Ελληνισμός όμως κάτω από αυτές τις δυσοίωνες εξελίξεις δε χάθηκε.Οι προσπάθειες των Μοναστηριωτών και η αλληλεγγύη που επέδειξαν οι πρόσφυγες Μοναστηριωτες έναντι των κατατρεγμένων συμπατριωτών τους όχι μόνο δεν έσβησε τον Πελαγονίτικο ελληνισμό αλλά ο ελληνισμός αυτός συνέχισε, με κάθε κόστος, να διαπαιδαγωγεί ελληνόπουλα, να καλλιεργεί την ελληνική γλώσσα και την παιδεία. Με στόχο τη διατήρηση της πολιτισμικής τους παρουσίας στις πατρογονικές εστίες αλλά και την προβολή του πελαγονίτικου ελληνισμού όπου αυτός βρίσκεται σήμερα, δημιουργεί και προοδεύει.

Πολλοί είναι οι επιφανείς Μοναστηριώτες που παρουσιάζονται στο λεύκωμα του Συνδέσμου μας: Δημητρίου, Σάντης, Σόντης, Σαγιαξής, Ωρολογάς, Κυριαζής, Μόλτος, Μόδης, Σβώλος, Λάλλας, Ταουσάνης, Ξαφάς, Νιτσιώτας, Καρύπης, Ματσάλης και πολλοί άλλοι, ο κατάλογος είναι μακρύς όμως μου ζητήθηκε να αναφερθώ σε ορισμένους που η δράση τους ξεχώρισε στο χώρο του πολιτισμού και των τεχνών.

Οι Αδελφοί Μανάκια, ήταν οι πρώτοι κινηματογραφιστές της Ελλάδος και των Βαλκανίων.

Γνωστοί στην ιστορία του σινεμά ως οι «αδελφοί Lumiere» των Βαλκανίων. Πρόκειται για τους πρωτοπόρους και κοσμοπολίτες φωτογράφους και κινηματογραφιστές από την βλαχόφωνη Αβδέλλα (του νομού Γρεβενών) της ορεινής Πίνδου, οι οποίοι τράβηξαν το 1905 με κινηματογραφική κάμερα Bioscope το πρώτο φιλμ στα Βαλκάνια. Οι «Υφάντρες» είναι η πρώτη τους κινηματογραφική δουλειά και φτιάχτηκε στον τόπο καταγωγής τους, στην Αβδέλλα, όπου και κατέγραψαν τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδοσιακές εργασίες των κατοίκων του χωριού με πρωταγωνίστρια τη γιαγιά τους. Είναι επίσης το πρώτο documentaire αφού καταγράφει πραγματικά γεγονότα και αληθινούς χαρακτήρες. Ο Γιαννάκης και ο Μίλτος Μανάκης, γόνοι πολυμελούς και πλούσιας φαμίλιας κτηνοτρόφων φοίτησαν σε ρουμανικό γυμνάσιο στο Μοναστήρι.

Τα δύο αδέρφια κατόρθωσαν να φωτογραφίσουν και να βιντεοσκοπήσουν τον προτελευταίο σουλτάνο της Πύλης, τον Ρεσίντ πασά, ο οποίος ήταν αδελφός του Αβδούλ Χαμίτ, στην περιοδεία του στα Βαλκάνια. Κατέγραψαν το ταξίδι του Ρεσίντ με τον σιδηρόδρομο από τη Θεσσαλονίκη για Μοναστήρι και από Μοναστήρι προς Κωνσταντινούπολη. Στο βιβλίο του δημοσιογράφου Χρίστου Χριστοδούλου για τους Μανάκια υπάρχει μια σπάνια φωτογραφία που δείχνει την υποδοχή του ελληνικού στρατού στον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης, την ημέρα της απελευθέρωσης, 27 Οκτωβρίου 1912! Στα πολλά χρόνια δημιουργικής δουλειάς αποτύπωσαν με τον φακό και την κάμερά τους πολλά γεγονότα μεγάλης ιστορικής και πολιτικής σημασίας. Η προσφορά τους στην Έβδομη τέχνη ήταν 70 τμήματα φιλμ συνολικού μήκους 1,5 km και 12,500 φωτογραφίες.

Το επίσημο ελληνικό κράτος δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ για την αγορά των έργων τους με αποτέλεσμα αυτοί να στραφούν προς την Γιουγκοσλαβία. Ετσι σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου τους είναι στα Σκόπια, στο Μοναστήρι, όπου και έζησαν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους, ενώ κομμάτια της δουλειάς τους διασώζονται στη Θεσσαλονίκη, στα Γιάννενα, στο Βουκουρέστι, στην Κωνσταντινούπολη.

Στην ποίηση ξεχώρισαν οι μορφές του Γιώργου Σαγιαξή και ο Πέτρου Κυριαζή.

Ο Γιώργος Σαγιαξής γεννήθηκε στο Μοναστήρι το 1874 και πέθανε στη Θεσσαλονίκη το 1941. Ηταν ποιητής και βαλκανιολόγος, φοίτησε σε σχολεία του Μοναστηρίου και συνέχισε τις σπουδές του στη Γερμανία. Εκτός από την ποίηση ασχολήθηκε και με επιστημονικές μελέτες σχετικά με τη βαλκανική λαογραφία, την εθνολογία, τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα των βλάχων. Το 1913 εξέδωσε στο Μοναστήρι την μοναδική του ποιητική συλλογή με τον τίτλο ''Διθύραμβοι''. Μετά το 1913 εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη και το 1932 διορίστηκε πρώτος διευθυντής της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης. Το ποιητικό του έργο, παραμένει ως σήμερα διάσπαρτο. Ο Σαγιαξής που πολιτογραφήθηκε αργότερα και ως ποιητής της Θεσσαλονίκης, θεωρείται ως ο σημαντικότερος ποιητής της Μακεδονίας κατά τη διάρκεια της όψιμης τουρκοκρατίας.

Ο Πέτρος Κυριαζής γεννήθηκε το 1876 στο Τύρνοβο του Μοναστηρίου. Έμαθε τα πρώτα του γράμματα στα ελληνικά εκπαιδευτήρια της πατρίδας του και το 1894 απεφοίτησε αριστούχος από το λαμπρό Γυμνάσιο Μοναστηρίου. Μετά την αποφοίτηση του, υπηρέτησε επί οκτώ έτη στα σχολεία της πατρίδας του και μετά την απελευθέρωση του Μοναστηρίου από τον Οθωμανικό ζυγό και την Σερβική κυριαρχία της περιοχής, ο Πέτρος Κυριαζής μεταναστεύει ως πρόσφυγας στην Ελλάδα και εγκαθίσταται στην τότε Χρούπιστα, νυν Άργος Ορεστικό. Εκεί διορίζεται δάσκαλος στα εκπαιδευτήρια της πόλης. Πεθαίνει το 1925 έχοντας υπηρετήσει τα ελληνικά γράμματα επί 28 συναπτά έτη, σε ηλικία μόλις 49 ετών. Είχε εκφωνήσει τον πρώτο πανηγυρικό στην απελευθέρωση από τον Οθωμανικό ζυγό την 11 Νοεμβρίου 1913, στον Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου Άργους Ορεστικού. Είχε μία σημαντικότατη παρουσία στα ελληνικά γράμματα με την δημοσίευση τριών ποιητικών συλλογών. Η πρώτη δημοσιεύτηκε την περίοδο της παρουσίας του στην περιοχή του Μοναστηρίου από το τυπογραφείο των Αδελφών Πίλλη, με τίτλο «Η Μούσα της Νεότητος» το 1910. Η δεύτερη ποιητική του συλλογή με τον τίτλο «Παιάνες» εκδίδεται το 1913 και η ποιητική συλλογή του «Οι Βόγγοι του Μοναστηρίου» εκδίδεται το 1924 στη Θεσσαλονίκη από το Σύνδεσμο μας: την «Η Καρτερία», ενώ η συλλογή «Κρύσταλλα» εκδίδεται μεταθανάτια το 1991 πάλι στη Θεσσαλονίκη σε επιμέλεια του Κωνσταντίνου Πλαστήρα.

Στo χώρο της μουσικής ξεχωρίζει ο εξαίρετος συνθέτης και πιανίστας Δημήτρης Λάλλας με καταγωγή από το Μεγάροβο Πελαγονίας.

Γεννημένος το 1848 στο βλαχόφωνο Μεγάροβο της Μακεδονίας, ο Λάλας σπούδασε στην Αθήνα, στη Γενεύη και στη Βιέννη και ολοκλήρωσε την μουσική του εκπαίδευση στο Μόναχο, όπου το 1874 η γνωριμία του με τον Richard Wagner και τη σύζυγό του Cosima Liszt, κόρη του μεγάλου Ούγγρου συνθέτη και πιανίστα Frantz Liszt, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην καλλιτεχνική του εξέλιξη. Όπως αναφέρει στο Ημερολόγιό της η Cosima, ο νεαρός Λάλας ερχόταν σχεδόν καθημερινά στο σπίτι τους για να μελετήσει μουσική με τον Richard. Τον Αύγουστο του 1876 ο Λάλας συμμετείχε ως βοηθός διευθυντή ορχήστρας στην πρώτη σκηνική παρουσίαση της τετραλογίας "το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν" με την οποία εγκαινιάστηκε το περίφημο θέατρο του Bayreuth. Τις πρεμιέρες παρακολούθησαν ο Αυτοκράτορας Γουλιέλμος, ο Βασιλιάς Λουδοβίκος της Βαυαρίας, ο Αυτοκράτορας της Βραζιλίας, οι συνθέτες Anton Bruckner, Edward Grieg, Piotr Illich Tchaikovsky, ο Franz Liszt και ο φιλόσοφος Friedrich Nietzsche. Η συμβολή του Λάλα στην επιτυχία του βαγκνερικού οράματος τεκμαίρεται και από το γεγονός ότι το όνομά του χαράχθηκε σε αναμνηστική πλάκα στο περιστύλιο του θεάτρου του Bayreuth.

Ο κρυφός έρωτας του Λάλα για την Cosima, αν και δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ, αποτελεί την πιθανότερη εξήγηση της απόφασής του να εγκαταλείψει το 1877 το Μόναχο με τις λαμπρές επαγγελματικές του προοπτικές και την αναγνώριση του μουσικού του ταλέντου, και να συνεχίσει τη σταδιοδρομία του ως αρχιμουσικός στο Salzburg και κατόπιν ως καθηγητής μουσικής στην Αθήνα, στο Μοναστήρι και στη Σχολή της Χάλκης. Αν και περιζήτητος για την εξαιρετική γοητεία που ασκούσε ως προσωπικότητα αλλά και ως μουσικός, ο Λάλας απέφυγε κάθε συναισθηματική δέσμευση και το 1881 πήρε την απόφαση να εγκατασταθεί οριστικά στη Θεσσαλονίκη. Τα επόμενα 30 περίπου χρόνια εργάστηκε εκεί ως καθηγητής πιάνου (ανάμεσα στους μαθητές του ήταν και ο -κατά πολλούς σημαντικότερος Έλληνας- συνθέτης Αιμίλιος Ριάδης), συμμετέχοντας παράλληλα σε ορισμένες ξεχωριστές μουσικές εκδηλώσεις της πόλης. Μία από αυτές ήταν το κοντσέρτο που έδωσε το Φεβρουάριο του 1888 ο διάσημος τότε στην Ευρώπη, Έλληνας φλαουτίστας Ευρυσθένης Γκίζας, τον οποίο ο Λάλας συνόδευσε στο πιάνο. Στο ίδιο αυτό χρονικό διάστημα εμπλούτισε την εργογραφία του με τραγούδια, χορωδιακά έργα, μια όπερα και ορισμένα έργα για ορχήστρα από τα οποία ο ‘’Μακεδονικός Παιάν’’ αποκαλύπτει το πόσο τον είχε επηρεάσει ο Μακεδονικός Αγώνας. Ο Λάλας είχε δείξει το έργο αυτό στον Ίωνα Δραγούμη παρακαλώντας τον να μεσολαβήσει ώστε να φθάσει στα χέρια του Ιωσήφ Καίσαρη για να παιχθεί στην Μεσολυμπιάδα της Αθήνας το 1906. Τελικά ο ‘’Μακεδονικός Παιάν’’ εκτελέστηκε στις 21-02-1907 στο μακεδονικό χορό της Στρατιωτικής Λέσχης Αθηνών από μπάντα 30 μουσικών της Ανακτορικής Φρουράς με διευθυντή τον Ιωσήφ Καίσαρη ξεσηκώνοντας θύελλα ενθουσιασμού. Ο αδελφός του Ίωνα, Φίλιππος Δραγούμης, κατέγραψε τα εξής στο ανέκδοτο ημερολόγιό του: ‘’Ο Μακεδονικός Παιάν αλήθεια είναι ωραιότατος. Απ’αρχής μέχρι τέλους είναι μελαγχολικός. Κατ’αρχάς παριστάνει την λυπηράν κατάστασιν της Μακεδονίας, αίφνης ακούγονται σάλπιγγες εξεγείρουσαι πάλιν τη συνείδησιν των Ελλήνων, και εις το τέλος συναρμολογεί την αρχήν του εθνικού ύμνου, δηλών ούτως τας ελπίδας του Ελληνισμού, και τελειώνει με ήχους ενθουσιασμού. Αισθάνεται κανείς ότι ο Λάλας είναι μαθητής του Wagner και θαυμαστής του Beethoven’’. Ο Δημήτριος Λάλας πέθανε από χολέρα στο Μοναστήρι το 1911 έχοντας εκδόσει ελάχιστα έργα του. Το 1917 η οικογένειά του αποφάσισε να στείλει στην Ιταλία για να εκδοθούν όσα έργα βρέθηκαν στο σπίτι του, δυστυχώς όμως το πλοίο που τα μετέφερε βυθίστηκε από τορπίλη γερμανικού υποβρυχίου έξω από τη Θεσσαλονίκη και έτσι δεν διασώθηκαν παρά ελάχιστα δείγματα της τέχνης του. Σε αυτά περιλαμβάνεται το τραγούδι ‘’Η Σκήτη’’ για οκτάφωνη μικτή χορωδία σε ποίηση J.V.Voge που ερμήνευσε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου ο οποίος επιμελήθηκε την έκδοση και την παρουσίαση όσων έργων του Λάλα διασώζονται σήμερα.

Συνεχίζοντας την αναφορά σε Μοναστηριώτες που διέπρεψαν στο χώρο της μουσικής οφείλουμε να αναφερθούμε και στη διάσημη Μοναστηριώτισσα υψίφωνο την Μαργαρίτα Πέρρα, διαπρεπή ελληνίδα υψίφωνο με παγκόσμια φήμη

Γεννημένη στο Μοναστήρι το 1908, κόρη του γιατρού Σωτηρίου Πέρρα εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη μετά τη σερβική κατοχή όπου μαθήτευσε στα Εκπαιδευτήρια της Αγλαϊας Σχινά. Μετά τις σπουδές στο Ωδείο Γραικού, πήγε στο Βερολίνο και έγινε δεκτή στην εκεί Ανώτατη Μουσική Ακαδημία ως μαθήτρια του Όσκαρ Ντάνιελ. Το 1926 το ρεσιτάλ της στη Θεσσαλονίκη με τη Δέσποινα Πολίτου στο πιάνο απετέλεσε το καλλιτεχνικό γεγονός της χρονιάς. Σε λίγο η φήμη της άρχισε να εξαπλώνεται σε ολόκληρη την προπολεμική Γερμανία και οι επιτυχίες της δεν άργησαν να διαδεχτούν η μία την άλλη. Διέθετε εξαιρετική φωνή αλλά και εξαιρετική μουσική ιδιοσυγκρασία, τέλεια γνώση της ιταλικής και της γερμανικής γλώσσας, κι ακόμα, αξιοσημείωτη φυσική καλλονή. Χαρακτηρίστηκε ως «το ελληνικό αηδόνι» και θεωρήθηκε ιδανική ερμηνεύτρια του ρεπερτορίου Μότσαρτ.

Το 1928 κάνει θριαμβευτική περιοδεία στην Ισπανία και στη Λατινική Αμερική. Προσλαμβάνεται στην Κρατική Όπερα της γερμανικής πρωτεύουσας και ταυτόχρονα εμφανίζεται σε πολλές πόλεις της Γερμανίας υπό τον Μπρούνο Βάλτερ. Στο Βερολίνο σχετίστηκε στενά με Έλληνες μουσικούς όπως οι Μητρόπουλος, Σκαλκώτας, Κατίνα Παξινού, Γιάννης Κωνσταντινίδης. Την περίοδο 1935/39 ερμήνευε πρωταγωνιστικούς ρόλους στην Κρατική Όπερα της Βιέννης. Εμφανίστηκε στην Μεγάλη Όπερα του Παρισιού, στη Βασιλική Όπερα του Λονδίνου, στη Ζυρίχη, στα Φεστιβάλ Ζάλτσμπουργκ, και Φλωρεντίας, σε Άμστερνταμ, Βουδαπέστη, Βαρκελώνη καθώς και στη Μητροπολιτική Όπερα Νέας Υόρκης. Στο μεσοπόλεμο, τραγούδησε επανειλημμένα στην Ελλάδα (όπερα, ορατόριο, ληντ). Τιμήθηκε με το Χρυσό Σταυρό του Τάγματος Γεωργίου Α'. Η Κρατική Όπερα του Βερολίνου της απένειμε το ύψιστο καλλιτεχνικό τίτλο της "Κάμερζένγκεριν" (1934) σε ηλικία 26 ετών!... ρεκόρ αξεπέραστο στα μελοδραματικά Χρονικά. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου αποσύρθηκε και παρέμεινε στην Ελβετία, κοντά στο σύζυγό της γιατρό και καθηγητή του Παν/μίου της Ζυρίχης Ότο Ρόπλετς. Η τελευταία της καλλιτεχνική εμφάνιση με την ΕΛΣ ήταν το 1950 ερμηνεύοντας την Μανταμ Μπαττερφλάυ και την Τραβιάτα. Ενώ η τελευταία εμφάνιση της στην πόλη μας ήταν το 1953 όταν έδωσε ρεσιτάλ στη Θεσ/νίκη, προσκεκλημένη της ΔΕΘ. Πέθανε στη Ζυρίχη στις 2/2/1984.

Στο σημείο αυτό επιτρέψτε μου να κάνω μια μικρή αθλητική παρένθεση.

Στους Μεσολυμπιακους αγώνες του 1906 που ανέφερα προηγουμένως ο Όμιλος Φιλομούσων, από το Μοναστήρι, από όπου κατάγεται ο σημερινός αθλητικός σύλλογος Ηρακλής Θεσσαλονίκης, κερδίζει το αργυρό μετάλλιο στο ποδόσφαιρο(!) αφήνοντας το χάλκινο μετάλλιο στην ομάδα της Σμύρνης. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία με διάβημα της στους διοργανωτές, ζήτησε τα δύο μετάλλια να θεωρηθούν δικά της καθώς οι δύο ομάδες προέρχονταν από τα εδάφη της, κάτι που δεν έγινε δεκτό από την Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή. Η ιστορία του Ηρακλή –λοιπόν- ξεκινά από το 1899, όταν ιδρύθηκε ο όμιλος Φιλόμουσων. Ο όμιλος δεν ήταν αθλητικός σύλλογος, αλλά ένα σωματείο γραμμάτων και μουσικής. Το 1903, τα μέλη του ομίλου αποφάσισαν να εντάξουν στις δραστηριότητες τους τον αθλητισμό. Δημιούργησαν ένα γυμναστήριο και ίδρυσαν τμήματα κολύμβησης και ποδηλασίας. Ωστόσο, ήταν το ποδόσφαιρο, ένα νέο άθλημα εκείνης της εποχής που «έκλεψε τις καρδιές» των αθλητών. Το πρώτο επίσημο παιχνίδι διεξήχθη στις 23 Απριλίου του 1905. Για να ιδρυθεί το 1908 στην πόλη μας ο Ηρακλής, έχοντας τα χρώματα της γαλανόλευκης.

Ως τελευταία μου αναφορά σε Μοναστηριώτες που ξεχώρισαν στο χώρο του πολιτισμού δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από τη μεγάλη κυρία της Θεσσαλονίκης, την Αλίκη Τέλλογλου – Ωρολογα, τη θεία μου Αλίκη, την αδερφή της μητέρας μου που έφυγε από κοντά μας τον Ιούνιο του 2008.

Παιδί του Ναούμ και της Λουκίας Ωρολογά, προσφύγων από το Μοναστήρι και την Κωνσταντινούπολη- από μικρή αγαπούσε την Τέχνη. Το όνειρό της ήταν να σπουδάσει αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων, αλλά τελικά την κέρδισε η Ιατρική.

Το 1953 παντρεύτηκε το Νέστορα Τέλλογλου, μεγαλέμπορο από σημαντική οικογένεια της Σμύρνης, μαζί με τον οποίο αποφασίζουν να δωρίσουν τη συλλογή έργων τέχνης, καθώς και ολόκληρη την περιουσία τους στο ΑΠΘ και να ιδρύσουν μαζί με πνευματικούς ανθρώπους της πόλης το Τελλόγλειο Ιδρυμα τεχνών.

Το όνειρό τους είναι η ίδρυση ενός μουσείου - εκπαιδευτηρίου τέχνης, ανοικτού στην πρωτοπορία της Τέχνης και την έρευνα, αλλά και στις απαιτήσεις μιας σύγχρονης εκπαίδευσης και δημιουργίας.

Το 1972 ιδρύεται το Τελλόγλειο Ίδρυμα του ΑΠΘ και λίγους μήνες αργότερα ο Νέστορας πεθαίνει. Το 1999 η Αλίκη παραδίδει στη Θεσσαλονίκη το έργο ζωής της που εγκαινιάστηκε το Δεκέμβριο με την έκθεση «Συλλογές και Δωρεές». Σχολιάζοντας το δύσκολο αγώνα που έδωσε για την ίδρυση του, είχε πει: «Δωρήτρια ήμουν μέχρι που πρόσφερα την περιουσία μου. Μετά έγινα επαίτης για να τη δεχθούν».

Όπως η ίδια ανέφερε συχνά «Εμείς δεν κάναμε ένα μουσείο ή μια πινακοθήκη, όπου απλώς θα εκτίθενται έργα τέχνης. Εκείνο που θέλαμε ήταν να αποκτήσει το κοινό παιδεία γύρω από την Τέχνη, να δημιουργηθεί ένα σχολείο για να ξυπνάει τα ωραία πράγματα που έχει ο καθένας μέσα στην καρδιά του, τα οποία τον βοηθούν να ομορφαίνει τη ζωή του και τη ζωή των άλλων…Κρατώντας στα χέρια μας την αγάπη, ολάκερη την περιουσία μας, τη μεγάλη μας πινακοθήκη και την αφοσίωση της ίδιας μας της ζωής πήγαμε στο ΑΠΘ και ζητήσαμε τη συμπαράστασή του, τη σοφή του συμβουλή και την κηδεμονία τούτου του ονείρου».

Γιατί, η θεία Αλίκη, όπως έγραψε και η Γιώτα Μυρτσιωτη στη Καθημερινή, δεν ήταν μόνο η μεγάλη δωρήτρια του ομώνυμου ιδρύματος που χάρισε απλόχερα μια πλούσια συλλογή έργων τέχνης κι όλη της την περιουσία για να δημιουργήσει μια εστία πολιτισμού. Ηταν ο πνευματικός άνθρωπος που με αυξημένη κοινωνική ευθύνη, κουβαλούσε το άρωμα μιας αστικής τάξης και τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης που φθίνει σταδιακά στο κοινωνικό μωσαϊκό της σύγχρονης μεγαλούπολης.

Πάνω από 5.000 έργα Τέχνης κυρίως ζωγραφικής αποτέλεσαν τον αρχικό πυρήνα της δωρεάς. Σε 7.200 έργα είχε φθάσει όταν στεγάστηκε το ίδρυμα κι εξακολουθούσε να ενισχύεται με αγορές από τη συλλέκτρια ώς το τέλος της ζωής της.

Αγαπητές φίλες, αγαπητοί φίλοι. Θα μπορούσα να σας παρουσιάζω προσωπικότητες από τις πατρίδες μας και τις λαμπερές ιστορίες τους για ώρες!

Οι 200 σελίδες του λευκώματος που παρουσιάζεται σήμερα αντιστοιχούν σε χιλιάδες σελίδες ιστορικών διηγήσεων και αναφορών που περιγράφουν το μεγαλείο του Ελληνισμού της Πελαγονιας.

Μεταφέρει τον κοσμοπολιτισμό, την αστική συνείδηση και συμπεριφορά του. Την ανάπτυξη των επιστημών, και των τεχνών. Την διαρκή προσπάθεια για βελτίωση και εξέλιξη, την κοινωνική ευαισθησία αλλά και οργάνωση. Όλα όσα κουβαλούμε στο αίμα, στη μνήμη και στη συνείδηση μας έχουν τις ρίζες τους στις προσπάθειες και στα επιτεύγματα αυτών των ανθρώπων. Και αποτελούν τα δομικά, στέρεα κομμάτια της δικής μας προσπάθειας για την εξέλιξη των τόπων που ζούμε, την επιρροή των ανθρώπων που συναναστρεφόμαστε. Σήμερα και στο μέλλον!

Και όλα αυτά τα χρόνια η πολυποίκιλη δραστηριότητα που επιδεικνύει ο Σύνδεσμος μας «Η Καρτερία» κρατάει ζωντανές αυτές τις μνήμες.

Η συμβολή του στη διατήρηση των δεσμών με την πατρική γη αλλά και της ανάδειξης όλων αυτών των αρχών και αξιών που αποτελούν τα εχέγγυα για την ανάπτυξη, και τη βελτίωση μέσα από τους καθημερινούς μας αγώνες είναι πολύτιμη.

κυρία Πρόεδρε, Αγαπητή Βιολέτα αγαπητά Μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, όλους όσους εργάστηκαν για την υπέροχη αυτή έκδοση επιτρέψτε μου, να σας συγχαρώ, αλλά και να σας ευχαριστήσω για την πολυετή και γεμάτη συνέπεια προσφορά σας.

Περιμένω, περιμένουμε με αγωνία τα καρποφόρα αποτελέσματα των επόμενων δράσεων και προσπαθειών σας

Σας ευχαριστώ